Walaloo Afaan - Oromoo Waa 39-ee Barumsaa
Perhaps the most cherished unit by students and teachers alike is the study of Mammaksa (Proverbs) and Jechoota Oduu (Idioms).
" Afaan sangaa, kan uffataa miti, kan nama dhageessuu. " (The tongue has no clothes, yet it dresses [covers/exposes] a person.)
In the 9th-grade textbook, these short, pithy sayings are dissected for their deeper meaning. They serve as moral compasses. Through Mammaksa, students learn the value of patience, the consequences of greed, and the importance of community. These proverbs encapsulate complex sociology into bite-sized wisdom, making the subject matter relatable and applicable to daily life.
Afaan Oromoo akka afaan tokkoo kan namoonni miliyoonaa 40 ol itti dubbatan, ogbarruu (oral literature) gammoojjaa qaba. Iskeelii keessatti, walaloon gabaabaa yeroo baay’ee hawwii, yaada, fi duuba hawaasummaa ibsa. Barumsi, akka jijjiramaa fi babal’ina beekumsaatti, walaloo Oromoo keessatti iddoo guddaa argata. Qorannoon kun gaafiin: “Walaloon Oromoo waa’ee barumsaa maal jedha? Barumsi akka madda bilisummaatti akka ibsamuun isaa maal agarsisa?”
Gabaabumatti, barumsi walaloo Oromoo keessatti:
Walaloon Afaan Oromoo baay’ee qabeessa fi jiraataadha. Barattoonni kutaa 9ffaa akka boqonnaa 39 keessatti argaman walaloo jaallachuu, barreessuu, fi hiikuu qabu. Kanaan, afaanii fi aadaan Oromoo dhaloota dhufuuf jiran biratti jiraata.
“Walaloo hin bulchamin, hin ajjeefamin – inni lubbuu Oromoo ti.” Walaloo Afaan Oromoo Waa 39-ee Barumsaa
Walaloo Afaan Oromoo waa’ee barumsaa irratti xiyyeeffatu barruu gabaabaa kanaan akka armaan gadiitti dhiyaateera. Barumsa: Urjii Kallattii Jireenyaa
Barumsi madda ifaa fi utubaa guddina hawaasa kamiyyuuti. Akkuma walaloon hedduun ibsan, barumsi jaamaa ija baasa, wallaalummaa balleessuun immoo qarooma fida. Afaan Oromoo keessatti barumsi "Ija lammaffaa" jedhamee kan waamamuuf, addunyaa kanaan dura hin beekne waan nuun gahuufi. Barumsi faayidaa hedduu qaba:
Beekumsaa fi Ogummaa: Barumni dandeettii dhuunfaa gabbisuun namni tokko ofii isaa fi biyya isaa akka tajaajilu taasisa. Beekumsa malee jireenyi dukkana.
Bilisummaa Sammuu: Wallaalummaan garbummaa sammuuti. Barumsi immoo yaada bilisaa fi mala jireenyaa madda qabaatu akka uumnu nu taasisa.
Guddina Hawaasummaa: Hawaasni barate waliin jireenyaa fi nagaadhaaf dursa kenna. Kun immoo guddina dinagdee fi sabummaatiif bu’uura.
Garuu barumsa dhandhamuuf obsaa fi carraaqqii guddaa gaafata. Akkuma gootonni keenya walaloo keessatti dubbatan, barumsi "hadhaa’ee eebbifama." Jechuun, adeemsi isaa dadhabbii fi qorumsa qabaatus, firiin isaa garuu dhandhamni isaa jireenya guutuu kan mi’eessudha. Perhaps the most cherished unit by students and
Xumura irratti, barumsi dhaalmaya hin badneefi furtuu hiyyummaa ittiin kuffisnudha. Kanaafuu, dhalootni har’aa barumsa dursa kennuun "Ija Beekumsaa" kanaan addunyaa mara ilaaluun biyya isaa fi ofii isaa jijjiiruuf tattaaffii gochuu qaba. Barumsa jechuun qabeenya hin saamne fi humna hin moofofnedha.
Yaada dabalataa ykn walaloo gabaabaa bifa rimeetiin barreeffame barbaadda?
The heart of the Grade 9 Walaloo curriculum lies in its exploration of literary genres. The sections on Dubbi Dheeraa (Novels/Prose) and Fiiqaa (Poetry) stand out as pillars of the learning experience.
The curriculum introduces students to the art of storytelling, moving beyond folktales to structured modern Oromo prose. It challenges students to analyze characters, plot, and themes—skills essential for critical thinking. However, the section on poetry often resonates most deeply with the youth.
Oromo culture has always been a culture of poets. From the wandering minstrels singing of heroes to modern spoken word artists, the rhythm of the language is captivating. The textbook explores various forms of poetry—be it the patriotic Geerarsa, the work-song Hiyoota, or the romantic Fiiqaa. By studying these, students learn that literature is a living, breathing entity that documents the joys, struggles, and resilience of their ancestors.
Walaloon Oromoo waa’ee barumsaa gaaffiwwan akkanaa dhufuuf kan deebisuuf: Walaloon Afaan Oromoo baay’ee qabeessa fi jiraataadha
Kanaafuu, barruun kun walaloowwan waa’ee barumsaa utuu madaaluun, hawaasni Oromoo dargaggoota isaanii akka jajjabeessan fi akka barumsaaf fayyadaman ni gorsa.
Walaloonni hedduun ifa beekumsaaf waamu. Fakkeenya:
“Barumsa ifaatti ilaali,
Dureessa fi hiyyeessa wal qixxeessa,
Hubannoo malee duukaa buuta,
Beekumsi fakkii jireenyaa siif saaxila.”
Hiikkaa: Walaloon kun barumsi akka ifaatti, kan namoota adda addaa wal qixxeessu, fi akka madda hubannoo jireenyaa ta’eera.
“Arsiitti dhalate,
Finfinneetti guddate,
Afaan keessa jiraatte,
Oromummaa duune hin jettu.”
(Hiika gabaabaa): Kun walaloo Oromummaa fi jaalala Afaan Oromooti. Namni kun Arsiitti dhalate, Finfinneetti guddate, garuu Afaan Oromoo keessatti jiraata. Oromummaan isaa du’uu hin danda’u.